Dertig goede redenen waarom je deze drie aan het werk moet zien op Jazz Middelheim

588
© Ebru Yildiz

Op zaterdag 14 augustus sluit Jazz Middelheim in Antwerpen de avond af met een geïmproviseerde set van John Zorn, Laurie Anderson en Bill Laswell. De discografieën van deze muzikanten zijn een labyrinth, dus doen wij hier een poging om je op weg te zetten.

Anderson en Zorn speelden al eerder samen op het festival, dat was – hou je vast – in 2009, alweer een eeuwigheid geleden. Toen was Anderson’s inmiddels overleden echtgenoot Lou Reed erbij, dit keer werd de veelzijdige bassist Bill Laswell uitgenodigd. Van de platen die we hier bewieroken krijg je tijdens het concert vermoedelijk geen noot te horen, maar dat maakt ze niet minder de moeite.

1. Laurie Anderson – Big Science (1982)

Het meest poppy moment van deze lijst zit helemaal vooraan, al is die term hier uiteraard heel relatief. Kunstenares Laurie Anderson schoot in 1981 geheel onverwacht naar de hoogste regionen van de hitlijsten met het minimalistische maar aanstekelijke nummer ‘Oh Superman’. De rest van het album dat volgde is vaak aanzienlijk experimenteler en eigenaardiger, en het gedoe met de doedelzak tijdens ‘Sweaters’ is er voor ons echt teveel aan. Maar dit is en blijft een onmisbare plaat, die tot ver buiten de jazz anderen zou inspireren.

2. Deadline – Down by Law (1985)

Op dit album, waarvan de klank meteen verraadt wanneer het werd opgenomen, gaat bassist Bill Laswell loos met drummer Phillip Wilson, die de deels geprogrammeerde beats geheel in de geest van de tijd flink wat galm meegeeft. Ook de funky riedels van de Kameroenese saxofonist Manu Dibango lijken soms weggelopen uit de intro van een populaire televisieserie. Maar gelukkig worden er ook volop muzikale grenzen verlegd. De bekendste song ‘Makossa Rock’ is meer dan tien minuten lang volstrekt onweerstaanbaar.

Ga mee op een onvergetelijke busreis naar twee bucketlist-festivals in Oost-Europa

Festileaks Festivalvakantie 2022

3. John Zorn – The Big Gundown (1985)

De avontuurlijke saxofonist John Zorn verwierf heel wat faam met deze plaat vol uitzinnige bewerkingen van de filmmuziek van Ennio Morricone. (De maestro zelf vond dat overigens prima, want die had zelf ook zijn wortels in de experimentele muziek.) Op het nummer ‘Poverty’ kan je Toots Thielemans horen fluiten, tot aan zijn laatste snik in 2016 de peter van dit festival. (De mondharmonica op de plaat is niet de zijne.) Benieuwd of Stefano di Battista, die zich dit jaar op Jazz Middelheim aan Morricone waagt, even scherp uit de hoek komt.

4. John Zorn – Deadly Weapons (1986)

Ook deze plaat werd geïnspireerd door filmmuziek, zij het ditmaal die van Franse makelij. Het ideale excuus voor Zorn, bandleider Steve Beresford en de vooral als producer bekende muzikant David Toop, alledrie avant-garde-artiesten in hart en nieren, om eerst lekker wufte jazz te spelen, en die vervolgens met een sardonische grijns de nek om te draaien. We weten niet of we de (onbestaande) film zouden willen zien waarvan dit de soundtrack had kunnen zijn, maar op muzikaal vlak is dit vraiment excellent.

5. John Zorn – News for Lulu (1987)

De jazztraditie heeft voor Zorn evenmin veel geheimen, en hij zet er met evenveel gulzigheid zijn tanden in. Hier heeft hij alleen trombonist George Lewis en gitarist Bill Frisell nodig om zijn favorieten uit de hardbopperiode te doen knisperen alsof ze net uit de verpakking komen. In meer dan 72 minuten – de CD staat bijna helemaal vol – spelen ze 20 korte maar krachtige versies van originele composities van grootheden als Kenny Dorham, Freddie Redd, Sonny Clark en saxofonist Hank Mobley.

6. John Zorn – Spillane (1988)

Spillane, vernoemt naar een Amerikaanse auteur van hardvochtige misdaadromans als ‘Kiss Me Deadly’, begint met een bloedstollend gegil dat meteen de toon zet. Met de hulp van onder meer een klassiek kwartet, een draaitafelkunstenaar, een Japanse zangeres en acteur John Lurie vertelt Zorn hier een onheilspellende verhaal dat voortdurend uit de hand dreigt te lopen. Maar dat moment waarop de muzikanten zichzelf in de vernieling rijden is natuurlijk waar zijn fans op wachten.

7. Laurie Anderson – Strange Angels (1989)

Hoewel ze zich nooit echt uit de avant-garde kon losmaken – en dat zal ook wel niet de bedoeling geweest zijn – heeft Laurie Anderson best wat radiovriendelijke platen gemaakt. De arrangementen hier doen denken aan die van popartiesten uit dezelfde periode, van Suzanne Vega tot Kate Bush, en de wereldmuziek die mensen als Paul Simon en David Byrne de hitparade hadden binnengeloodst. Maar het totaalpakket van tekst, muziek en performance is onmiskenbaar helemaal van haar.

8. John Zorn – Naked City (1989)

Eén van Zorn’s allerbeste platen opent zowaar met een uitgelaten surfrockversie van het Batman-thema – vertelden we al dat Matt Groening oorspronkelijk Zorn wou vragen voor de openingstune van The Simpsons? Luttele minuten later verzeilen we via filmregisseurs Morricone en Mancini bij ‘Lonely Woman’ van freejazzpionier Ornette Coleman, gevolgd door een zeer toepasselijk getitelde compositie van Zorn zelf, het twintig seconden durende ‘Igneous Ejaculation’. Need we say more?

9. John Zorn – Heretic, Jeux des Dames Cruelles (1992)

Met zowat dezelfde band – Wayne Horvitz, Bill Frisell, Fred Frith en Joey Baron – nam Zorn enkele jaren later ook deze lichtjes geschifte plaat op, naar verluidt als soundtrack voor een pornofilm met dezelfde titel. Wij hebben van deze vermoedelijk nogal grensverleggende film nooit een spoor teruggevonden (wie hem weet te vinden, mag ons altijd contacteren), maar de halsbrekende muzikale exploten van Zorn en de zijnen geven de goede verstaander wel een idee van wat de wrede dames van plan zijn.

10. John Zorn – Kristallnacht (1993)

Deze plaat begint met vredige klezmerklanken, maar ontaardt al na enkele minuten – en een fragment uit een speech van Adolf Hitler – in de ondraaglijke lelijkheid van de Kristallnacht van 9 november 1938. Nazi-sympathisanten vernielden toen duizenden Joodse winkels, brandden honderden synagoges plat, en brachten tientallen Joden om het leven. Bijna twaalf eindeloze minuten lang regent het scherven, nadien resten alleen onbegrip, woede en verdriet. Een muzikale struikelsteen.

11. John Zorn – The Art of Memory (1994)

Op ‘The Art of Memory’ hoor je 45 minuten lang enkel Zorn en gitarist Fred Frith improviseren. De plaat is opgedragen aan twee avant-gardeveteranen, saxofonist Evan Parker en gitarist Derek Bailey, die ook vaak met z’n tweeën te keer gingen – hun plaat ‘Topography of the Lungs’, waarop ook de Nederlandse drummer Han Bennink meedoet, is een aanrader. Zoals verwacht sneuvelen er snaren en zoekt Zorn met zijn sax soms de pijngrens op, maar de momenten waarop ze even stilvallen zijn minstens even interessant.

12. John Zorn – Execution Ground (1994)

Op deze plaat zijn voor het eerst zowel Zorn als Laswell te horen, samen met drummer Mick Harris, die tot 1991 bij de metalband Napalm Death speelde. Als de heren op Jazz Middelheim van plan zijn evenveel lawaai te maken, zullen argeloze bezoekers zich al snel naar de uitgang begeven. Maar gelukkig kent het publiek zijn pappenheimers – Zorn kwam hier al vaker op bezoek. Wie de eerste drie salvo’s van de band overleeft heeft zowaar nog twee dubversies te goed. Typisch Laswell.

13. Bill Laswell – Psychonavigation Vol. 1&2 (1994/1996)

Volstrekt andere koek vind je op deze twee platen die Laswell opnam met het Duitse ambientboegbeeld Peter Kuhlmann, beter bekend als Pete Namlook. Vandaag klinkt ambient doorgaans als het muzikale equivalent van een slappe schoudermassage, maar Laswell en Kuhlmann weten waar ze moeten duwen om sterretjes in alle kleuren van de regenboog op je netvlies te toveren. Soms zweven ze minutenlang ijlend door het luchtledige, maar hier en daar duiken er ook diepe beats op die aan The Orb doen denken.

14. John Zorn – Elegy (1995)

Wie vond dat een samenwerking met de voormalige drummer van Napalm Death al wat teveel van het goede was, schrok zich een whiplash toen op dit album plots Mike Patton – zanger bij onder meer Faith No More – in zijn of haar oren kwam hijgen. Zorn herkende in hem iemand die even onbevreesd experimenteert met zijn stem als hijzelf met zijn saxofoon, en nodigde de zanger uit om samen met nog zes andere meedogenloze muzikanten deze soms hoogst angstaanjagende elegie op te nemen.

15. John Zorn – Masada Vol. 2, 3 & 6 (1995) & Live in Middelheim (1999)

De meeste zieltjes won Zorn in België met zijn Masada-project, waarvoor hij aan de haal ging met de traditionele Joodse muziek, samen met onder meer bassist Greg Cohen en drummer Joey Baron, die dit jaar op Jazz Middelheim bij Joe Lovano spelen. Dat leverde in 5 jaar tijd 10 prachtige studioplaten op. (Check zeker de volumes 2, 3 en 6.) Maar ook de liveopnames zijn redelijk legendarisch: die uit Jeruzalem en Sevilla zijn zeer de moeite, maar de beste was natuurlijk die vanop Jazz Middelheim in 1999!

16. John Zorn – The Circle Maker (1998) & Bar Kokhba (1996)

Het Masada-project nam eind jaren 90 vele verschillende vormen aan. Op ‘The Circle Maker’ hoor je eerst enkel bassist Greg Cohen, cellist Erik Friedlander en violist Mark Feldman. Later krijgen die het gezelschap van drummer Joey Baron, Cyro Baptista op percussie en Marc Ribot op gitaar. Zelfs die laatste houdt zich hier in, en dus klinkt ook de tweede helft van de plaat – net zoals het eerdere album ‘Bar Kokhba’ – als experimentele kamermuziek. Ingehouden, maar niet minder spannend.

17. John Zorn – New Traditions in East Asian Bar Bands (1997)

Toen we deze albumtitel voor het eerst onder ogen kregen, dachten we dat Zorn nu toch echt aan het trollen geslagen was. Maar hoewel het onwaarschijnlijk is dat deze plaat in veel bars in het Verre Oosten in de jukebox is beland, en het speelse exotisme wat te vaak de overhand haalt op de authenticiteit, is dit toch een heel interessant album voor wie belangstelling heeft voor Aziatische culturen. De lange ‘spoken word’-stukken in het Chinees, Koreaans en Vietnamees contrasteren ook als je ze niet begrijpt mooi met de uitdagende muziek.

18. Bill Laswell – Nagual Site (1998)

We blijven nog even in Azië hangen voor deze bedwelmende plaat van Bill Laswell. Ondanks de titel – het Mesoamerikaanse woord ‘Nagual’ verwijst naar mensen die in dieren kunnen veranderen – werkt Laswell hier vooral samen met zangers en muzikanten uit India. Schouder aan schouder met onder meer die andere bekende globetrottende bassist Jah Wobble en P-funk-icoon Bernie Worrell creëren die hier volstrekt unieke muziek, waarin de traditionele klanken essentieel zijn in plaats van versiering.

19. John Zorn – FilmWorks VIII, X, XII, XIII, XIV & XIX (1998-2008)

Deze lijst is inmiddels al behoorlijk lang geworden, en we hebben je nog bijna niets verteld over de vele filmprojecten waarvoor Zorn muziek componeerde, die allemaal verzameld werd in de FilmWorks-reeks. Die inmiddels minstens 25 platen tellende collectie zou ons echt te ver leiden, vrezen we, maar we lijsten hierboven wel onze favoriete nummers op. Aflevering VIII – die de soundtracks combineert van een documentaire over joodse vluchtelingen en de gay comedy ‘Latin Boys Go to Hell’ – geeft een goed idee van de variatie.

20. Bill Laswell – Hashisheen (1999)

Voor dit intrigerende album liet Laswell zich inspireren door de legendarische Hashisheen-sekte die in de elfde eeuw Perzië onveilig maakte. (Het woord betekent in het Arabisch zoveel als ‘hashish-eter’, en werd later verbasterd tot ‘assassin’.) De oude verhalen werden ingelezen door beroemdheden als William Burroughs, Patti Smith, Iggy Pop en de Iraanse zangeres Sussan Deyhim. De muziek blijft vaak op de achtergrond, maar Laswell’s groovy baslijnen voorzien de meedogenloze moordenaars van enige Tarantineske branie.

21. Bill Laswell – Invisible Design (1999)

Dit was de eerste plaat die Laswell uitbracht op John Zorn’s eigen Tzadik-label. Het is één van de zeldzame albums waarop hij helemaal alleen te horen is, en door de vrijheid die hij zich hier permitteert – dat mag van de labelbaas – misschien ook wel de plaat die het best een voorsmaakje geeft van wat we live op Jazz Middelheim van hem mogen verwachten. Als dat klopt zal hij vaak een hele tijd vooral mee de sfeer bepalen, maar moet je altijd op je hoede zijn voor een plotse uitbarsting.

22. John Zorn – Cartoon / S&M (2000)

Het eerst deel van deze verwarrende dubbelplaat heet ‘Cartoon’, maar begint met een track die ‘Cat o’ Nine Tails’ heet. Ook de muziek doet niet meteen aan Tom & Jerry denken: de striemende snaren van de verschillende klassieke ensembles zijn niet bepaald om te lachen. En dan heb je de ‘S&M’ dus nog te goed, met onder meer het dertiendelige stuk ‘The Dead Man’, gespeeld door het Nederlandse Mondriaan Quartet.

23. John Zorn – Madness, Love and Mysticism (2001)

Meer claustrofobische kamermuziek vind je op dit album, waarop Zorn net als op Cartoon / S&M en veel van de FilmWorks-platen zelf niet meespeelt. Door zich zo te ontdoen van de beperkingen van zijn eigen instrument kan hij zijn creativiteit echt de vrije loop te laten. Op deze fascinerende plaat krijgt hij daarbij de hulp van violiste Jennifer Choi, pianist Stephen Drury en cellist Erik Frielander, die zich bijna een uur lang vol overgave in de door de componist bedachte bochten wringen.

24. John Zorn – Six Litanies for Heliogabalus (2007)

Wie dacht dat Zorn rond de eeuwwisseling zo stilaan een beetje gekalmeerd was, heeft aan de eerste seconden van deze plaat genoeg om dat idee drastisch te herzien. Zorns zes muzikale smeekbedes aan de beruchte Romeinse keizer Heliogabalus, die regeerde als tiener en vooral bekend werd vanwege allerlei seksschandalen en religieuze controverses, worden voor de gelegenheid nog eens kracht bijgezet door een krijsende, kokhalzende Mike Patton, en ook Zorns sax schreeuwt het uit.

25. John Zorn – Lucifer (2008)

Aan de gevallen engel Lucifer droeg Zorn in 2008 eindelijk nog eens een Bar Kokhba-plaat op, waarop alle duivels opnieuw stevig vastgebonden blijven. Door het gitaarwerk van Marc Ribot krijgen de traditionele Joodse klanken hier geregeld een Morricone-makeover, waar Zorn zelf natuurlijk niet tegen kan zijn. Opnieuw bewijzen de muzikanten hier dat ze, wat de sceptici ook mogen beweren, ook prachtige muziek kunnen maken zonder zelf steeds voor stoorzender te spelen.

26. John Zorn – Femina (2009)

Femina werd opgedragen aan 52 vrouwen, van Frida Kahlo tot Marie Curie en van Hannah Arendt tot Laurie Anderson – die laatste ken je inmiddels. De vierdelige compositie wordt vertolkt door zes vrouwelijke muzikanten – violiste Jennifer Choi, celliste Okkyung Lee, harpiste Carol Emanuel, pianiste Sylvie Courvoisier, percussioniste Shayna Dunkelman en Ikue Mori aan de electronica – die van deze eerder zachtaardige Zorn-compositie een adembenemende ervaring maken.

27. John Zorn – Rimbaud (2012)

Deze ode aan de decadente dichter Rimbaud bestaat uit vier heel verschillende stukken. ‘Bateau Ivre’, gespeeld door een klassiek septet, klinkt als de soundtrack bij een stille film vol heimelijke booswichten. Tijdens ‘A Season in Hell’ hoor je enkel Zorn en de elektronica van Ikue Mori aan het werk, en ‘Illuminations’ is het speelveld van een losgeslagen jazztrio. Helemaal mooi wordt het in de afsluiter ‘Conneries’, waarin acteur Mathieu Amalric met teksten van Rimbaud de Mike Patton uithangt.

28. Laurie Anderson – Landfall (2018)

Laurie Anderson was altijd met heel veel andere dingen bezig dan haar muziekcarrière, maar de afgelopen jaren bracht ze twee hele mooie platen uit. Op Landfall vertelt ze, met muzikale ondersteuning van het befaamde Kronos Quartet, op haar eigen indringende manier over de rampzalige orkaan Sandy. Die richtte in 2012 grote schade aan in acht landen en kostte meer dan 200 levens. Hij trof haar ook persoonlijk, want het water in haar kelder vernielde heel wat onvervangbare spullen.

29. Laurie Anderson – Songs from the Bardo (2019)

Ook op deze plaat leest tante Laurie ons voor, ditmaal uit de Bardo Thodol, beter bekend als het Tibetaanse Dodenboek. Die heilige boeddhistische tekst beschrijft wat er gebeurt net na ons overlijden. Anderson krijgt daarbij het gezelschap van de Tibetaan Tenzin Choegyal, die zingt en tal van traditionele instrumenten bespeelt, maar ook van de onnavolgbare percussionist Shahzad Ismaily. Laurie Anderson die ons de weg wijst in het hiernamaals? Eigenlijk geen slecht vooruitzicht.

30. John Zorn – Gnosis: The Inner Light (2021)

In het afgelopen decennium lijkt de aandacht voor Zorn wat verslapt – al kan dat deels ook aan ons liggen. De stroom releases houdt niet op, integendeel, maar zelfs sommige van zijn trouwste volgers lijken een beetje de draad kwijt. Laat deze schitterende nieuwe plaat – een hommage aan de onlangs overleden Ennio Morricone, met gitarist Bill Frisell, harpiste Carol Emanuel, vibrafonist Kenny Wollesen en organist John Medeski – een aanleiding zijn om ook zijn recentere werk beter te leren kennen.

Jazz Middelheim

Jazz Middelheim vult elk jaar een prachtig Antwerps park met jazzliefhebbers met de ideale mix van bekende, uitdagende en veelbelovende muzikanten.

  • Locatie: Middelheimpark, Antwerpen
  • Datum: 13 tot 16 augustus
  • Tickets: €105 voor vier dagen, €39 tot €44 voor een dagticket
  • Voor meer informatie check je de officiële site van het festival
Behalve over Belgische festivals schrijf ik ook over ongewone festivalacts in andere landen en over festivals die zich specialiseren in eigenaardige genres.